نگرش کوتا ه پیرامو ن افکا ر وجها ن بینی مولانا جلال الدین محمد بلخی
پدرود 2007 ... و مولانا خواهد ماند ...
نوشته : محمد صا بر یوسفی
مولانا جلال الدین محمد بلخی شاعریست که در آستانه شعر امروز، دیروز وفردا ها چونان یل گردن فراز قا مت افراشته و بی تردید که شعله جاودان اندیشه وتفکر او در دل تاریخ پیوسته خواهد در خشید.
بحث پیرامو ن جهان بینی واندیشه این بزرگمرد کاریست بس دشوار وفرصتی میخواهد طولانی ،که یقینا طی این نوشتا ر نمیتوان به این هدف دست یا زید. اما به اختصا ر میتوان به اشا راتی در اینمورد اکتفا نمود.
مو لانا به علاوه اینکه شاعریست بلند آوازه و با ابتکا ر ، عا لمی است پژ وهنده و عمیق ، که با درک عوالم درونی خویش پرده از اسرار طبیعت،جامعه وانسا ن برمیدارد و با زمزمه های لطیف شاعرا نه تصویر های ژرف از زنده گی وانسانها به دست میدهد.
مولانا دارای نگرش عمیق عار فانه است ، اما در شناخت اشیا ،پدیده ها وجریا نا تی که در اطراف ودر پیرامون او وجود دارند، به رابطه های حس وعاطفه متوصل شده وبا ژرف نگری یک فیلسوف توانسته است این اشیا وپدیده ها را در ذهن وروان خواننده ، باز سازی کند. تصویر های او تجسم راستین وواقعی جریا ناتی اند که تا دور دستها در زنده گی وتفکر انسا ن اثر میگذارند. مولانا به یک اندیشه پردازی همانند است که بیشتر از دیگران به تجزیه وتحلیل روان آدمی پرداخته و رابطه های او را با جها ن در ونی و محدوده های اجتماعی وطبیعی خودش به تصوبر کشیده است. ایده آل های انسا نگرا یانه، احساس ودر یافته های او جلوه های عمیق وپویا در شعر مولا نا دارند. این جلوه ها در عین نما دینه بودنشا ن، قابل لمس ودستیا فتنی به نظر می آیند. چیزیکه از خود بوده گی وخود ویژه گی مولانا در شعر وعرفان وجها نبینی وتفکراو حکایت میکند. مولا نا میخواهد تا قلب اشیا وپدیده ها را بشگافد و تا نا شنا خته های روان آدمی ره پوید.
آنجا که از زبا ن نی قصه میگوید، به نا رضا یی انسا ن از زنده گی پرادبا ر اشاره میکند و به بریده شدن عاطفه ها از پیکره روح وعواطف آدمی که مولود حیات در گستره ما دیگرایی و معنویت ستیزی است، انگشت میگذارد:
"بشنو از نی چون حکایت میکند وز جدایی ها شکایت میکند
کز نیستا ن تا مرا ببریده اند از نفیرم مرد وزن نالیده اند.
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد واشتیاق "
مولانا شاعریست که بیشتر به عوالم درونی توجه دارد . وبرای بیان این عوالم از پدیده های بیرونی یاری میگیرد. برای مولانا ، طبیعت زبا ن دارد ودر دل هر برگی نبض زنده گی وحرکت در تپیدن است. ایستا یی وتوقف در شعر مولانا جایز نیست و در اندیشه های او جای پا یی برای تنهایی و بی همیاری سراغ نمیگر دد. مولا نا بیش از هر چیزی به همزیستی در بین انسا نها معتقد است . آیینه ای را که او در دست دارد،جز همسویی وهما وایی تصویر دیگری را نمی نما ید. او بدین باور است که انسا نها از یک تبا ر اند ومرز ها، دریا ها وآبراهه ها را توا ن آن نیست که در بین ایشا ن فا صله ایجا د کند. جها نبینی مولا نا با نوعی جها ن اندیشنده گی همراه است. که بر فراز ها سر میساید وتا آن نا کرانه ها همبستگی انسا ن را فریاد میزند.
مولانا یک عاشق راستین وواقعی است وبرای این عشقش حد ومرزی را قایل نیست. در بند دنیا نبوده و به هوسباره گی آدمها میخندد. ووقتی دنیا را میبیند که در دست هوسنا کا ن وهوسباره گا نی چند فشرده میگردد، چراغی میجوید تا در دل این فاصله ها و آدم نمونه ها ، گوهر انسا نیت را دریابد.
"دی شیخ با چراغ همیگشت گرد شهر
کز دیو و د د ملولم و انسا نم آرزوست."
آشنا یی مولانا با افکا ر واندیشه های عمیق فلسفی ، آن بخش از ایده آل های او را میسازد که در تکوین جهان بینی او به عنوان یک اندیشه مرد دنیا گریز نقش مهمی را ایفا کرده است. پشت پا زدن به ارزشهای دنیوی ، بریدن از عافیت های شخصی ، قسمت اعظم بر داشته ها و پنداشته های او را تشکیل میدهند که بی تردید در تعیین هویت او بمثابه یک چهره شاخص در تصوف وعرفا ن نقش اساسی ایفا میکند.
این افکا ر گاه با احسا سا ت مبار زه جویا نه همراه است که شعر او را به پرچمی بس شکو همند برای مبارزه با واپس گرایی و استبداد مبدل میکند.
وقتی مولانا بیبا کانه وسر افراز فریاد میزند:
"با ز آمدم با زآمدم تا قفل زندا ن بشکنم
وین چرخ مردمخوار را چنگا ل ودندا ن بشکنم."
حکایت از شور بی پا یان مولانا برای عدالت و آزادی انسا ن در این گستره خاکی دارد. شوری بس فرو غناک که تا واپسین دم زنده گا نی او به خاموشی نه گرایید و از زبانه کشیدن با ز نیستا د.
مولانا فریا دیست که آتش در دل زما نه می پراگند وجوبارصدای آهنگینش ،آرزوهای خفته درذهن آدمی زاده گان رابیدار میکند.
او می سراید واما دراین سرودنش ،عشق به انسان وانسانیت را فریاد میزند.
گوش جان ما با نوای شورانگیز مولانا آشناست .هر کسی در این سرزمین به گونه ای او را میشنا سد و به او عشق می ورزد و با شعرش خلوتخانه روح خود را آذین می بندد.
نزد برخیها مولانا یک شاعر است،سرا پا سوز است ویک خروش مانده گار عاشقانه است که با سروده های دلکش وهیجان بر انگیزش ،هنگامه می آفریند ،جاذبه ایجاد میکند ودلها را عاشقانه می نوازد.
برخی دیگر او را یک فیلسوف و اندیشه پرداز بزرگ می پندارند که نگاهش قلب هر ذره را می شگافد و با افکار واندیشه های سترگش تا دور دستها ،تا نا کجا آباد های تفکر آدمی اثر میگذارد.
ایوان اندیشه های مولانا بر فراز ها قد میساید . برای گسترده گی خیال وتفکر او حدود وثغوری نمیتوان قایل شد.
با یک درنگ کوتاه میتوان دریافت که بسی اندیشه های والا در جهان بینی مولانا نهفته است . گفتگوی تمدنها وفرهنگها از خصوصیات و ویژه گیهای افکار وخصال معرفتی او به شمار میرود.فرهنگ همزیستی در میان تمدنها و افکار گونه گون ،درونمایه های جاویدان تفکر مولانا را تشکیل میدهد وسمت وسوی روشن برای جریاناتی است که بعد از او در جغرافیای جهان نگری انسان شکل میگیرد.
من خودم، تازه متعلم مکتب بودم، به خاطر دارم که پدر بزر گوارم که خدا بیا مرزدش ، در کنار یک مثنوی خطّی، این رباعی را یادداشت کرده بود. و به من از همان ایام، توصیه میکرد که مثنوی را بخوانم:
هیچ کس از پیش خود چیزی نشد
هیچ آهن خنجر تیزی نشد
هیچ مولا نا نشد ملای روم
تا مرید شمس تبریزی نشد
منظور من اینست که مولوی به عنوان یک زمینه، به عنوان یک متن، تا دور دستها تأثیر خودش را بر ذهن وروان جامعه بجا گذاشته است .
هر چه هم پیشتر میرویم، مولانا را بیشتر میبینیم که مورد مطالعه و توجّه قرار گرفته است،بیشتردر دلها نفوذ کرده و روح افکار خود را درپیکر جامعه دمیده است. مولانا در عرصه های مختلف علوم راه باز کرده. در شعر مولانا روان شناختی آدمها به گونه عمیق مورد توجه قرار گرفته وساحه تاثیر او در در روانشناسی، علوم سیاسی ،جامعهشناسی و در فلسفه و نظایر اینها برجسته میباشد.
و از مولانا میتوا ن آموخت که گفتگو بهترین امکا ن برای کشف ظرفیتها و ایجاد تفاهم در میان همدیگر است . این معیار از نظر مولانا بیشتر جنبه فکری و اجتماعی دارد. و مبنای آن نیز ارزشهای برین اسلامی است. اذعان باید کرد که در گذشته آنچه را ما دیدیم از نبود فرهنگ گفتگو وتفاهم در میان ما بوده است. و قتی انسا نها دارای یک اصل وتبار اند ،دیگر چه مانعی میتواند در راه گفتگو میان آنها سد واقع شود. و اگر موانعی بود میشود آنرا با اتکا به ارزشهای دینی از میان برداشت. به قول مولانا که می فرما ید:
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
و این روح مولانا، کلام مولانا و آموزههای مولانا میتواند به ما کمک بکند، تا بر خشونتها، وبی مهری ها غلبه کنیم.
نیاز امروز ما آگاهی است دانستن است ، و به قول مولا نا از قالبها و از صورتها دور شدن است. چون:
اختلاف خلق از نام اوفتاد
چون به معنا رفت، آرام اوفتاد
آثار مولوی انسانمدارانه نیست ولی درباره انسانهاست، در حقیقت مثنوی برای آگاها ندن انسان از مظاهر قدرت خداوند ( ج ) و تجلی ذات اقدس او تعالی در گستره این هستی خاکی است.
او را پاس بداریم که خروش ما نده گار زمانه هاست .که صدای بیدار و آ وا گرش پیوسته خواهد درخشید و از فراسوی سده ها وقرنها همچنا ن در دلها خواهد نشست.